Шарҳи мабсути Ақидаи Таҳовия (41) – Арш ва Курсӣ

Матни китоб:

والعرش والكرسيّ حقّ، وهو مستغنٍ عن العرش وما دونه، محيط بكلّ شيء وبما فوقه، وقد أعجز عن الاحاطة خلقه

* * *

Тарҷумаи матн:

(Имом Таҳовӣ (р) гӯяд:) Арш ва Курсӣ (-и Худованди Мутаъол) ҳақ аст; дар ҳоле ки зоти муқаддаси Ӯ аз Арш ва ғайри он бениёз аст. Ба ҳар чиз иҳотаи комил дорад. Ӯ Таъоло махлуқоташро аз ин ки битавонанд Ӯро иҳота кунанд, ба яқин оҷиз ва нотавон кардааст…

* * *

Шарҳ:

Пеш аз баёни мурод аз Арш ва Курсӣ дар мутуни динӣ, лозим аст ин нукта ёдоварӣ ва ҳамеша мадди назарамон бошад ва пештар ҳам мутазаккир шуда будем, ки Худованд зоти бениёз аст. Ӯ Таъоло мисли мо махлуқот нест, ки ба макон ниёз дошта бошад ва Ӯ Таъоло замон ҳам надорад. Зеро макон доштан, аз хоссияти ҷисм аст.

Ҳар ҷисме мураккаб аз аҷзо аст ва ҳар мураккабе ба аҷзои худ ниёзманд аст. Пас, агар Худо ҷисм бошад, бояд ӯро мураккаб ва ниёзманд бидонем, дар ҳоле ки ниёз ва эҳтиёҷ бо Худо будан ва доро будани ҳамаи камолоти вуҷудӣ, созгор нест.

Имом Фахри Розӣ (р) зайли ояти 11 сураи Шӯро мегӯяд:

احتج علماء التوحيد قديماً وحديثاً بهذه الآية في نفي كونه تعالى جسماً مركباً من الأعضاء والأجزاء وحاصلاً في المكان والجهة، وقالوا: لو كان جسماً لكان مثلاً لسائر الأجسام، فيلزم حصول الأمثال والأشباه له، وذلك باطل بصريح قوله تعالى: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ

Уламои тавҳид — чӣ дар қадим ва чӣ имрӯз — истидлол мекунанд ба ин оят бар нафйи ин ки Худованди Мутаъол ҷисме бошад таркибёфта аз аъзо ва аҷзо ва ин ки Ӯ дар макон ва ҷиҳате қарор дошта бошад. Гуфтаанд: Агар ҷисм мебуд, мисли соири ҷисмҳо мебуд ва он гоҳ барои Ӯ Таъоло шабеҳ ва монанд тасаввур мешуд, дар ҳоле ки ин, ба сареҳи фармудаи Худованд, ки: “Нест ба монанди Ӯ Таъоло чизе” (Сураи Шӯро, ояти 11) ботил аст…” (Тафсири Кабири Имом Фахри Розӣ, 13/416, Ашшомила)

* * *

Ҳол, ба баёни ин ки мурод аз Арш ва Курсӣ чист мепардозем:

Арш дар луғат

“Арш” дар луғат ба маънои “чизест, ки дорои сақф бошад”. (Роғиби Исфаҳонӣ, Муфрадоту алфозил-Қуръон, вожаи “Арш”) Аз ҳамин ҷиҳат, ба соябон, чодар, хайма, кох, қаср ва монанди онҳо арш мегӯянд. Ва гоҳе ба маънои “тахтҳои баландпоя” меояд ва ба ҳамин сабаб, ба тахти ҳукуматӣ ва подшоҳӣ низ итлоқ шуда, ки киноя аз қудрат ва ҳукумат аст.

Арш дар Қуръон

Вожаи “Арш” дар Қуръони Карим 26 бор омада, ки дар ағлаби онҳо “Арши Худо” мурод будааст ва дар мавориде ба маънои сақф омада (мисли ояти 259 сураи Бақара) ва ё ба маънои “тахти подшоҳӣ” мисли ин оят:

وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّواْ لَهُ سُجَّدًا

Ва падару модарашро ба тахт барнишонд ва (ҳамаи онҳо) пеши ӯ (Юсуф) ба саҷда дарафтоданд…” (Сураи Юсуф, ояти 100) ва ё дар ин оят:

قَالَ يَا أَيُّهَا المَلَأُ أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهَا قَبْلَ أَن يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ

(Сипас Сулаймон) гуфт: Эй сарон (-и кишвар)! Кадом як аз шумо тахти ӯ (Билқис)-ро пеш аз он ки мутеъона назди ман оянд, барои ман меоварад?” (Сураи Намл, ояти 38) ва ё ба маънои рафъ ва баландӣ аст. (Сураи Аъроф, ояти 137). Он чӣ маҳалли баҳси мост ҳамон “Арши Худо” аст.

Арши Худо

Дар ин ки мурод аз Арши Худо чист, байни уламо ва муфассирон ихтилоф шуда. Ба таври куллӣ, метавон ононро дар ин масъала ба ду даста тақсим намуд:

1. Аксари уламои салаф бар ин боваранд, ки баҳс дар атрофи ҳақоиқе мисли Арши Худо ва таҷовуз аз зоҳири китоб ва суннат дар хусуси онҳо бидъат аст;

2. Уламое, ки мегӯянд: Арши Худо маънои киноӣ дорад. Имом Фахри Розӣ (р) дар зайли ояти 5 сураи Тоҳо баҳсе нисбатан муфассал дар ин мавзӯъ ба амал овардааст, ки ба ҷиҳати аҳаммияти он, тамоми онро меоварем:

Мушаббиҳа ин оятро (яъне ояти “الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى”-ро) дастовезе қарор додаанд барои исботи ин матлаб, ки маъбуди эшон бар арш (тахт) нишастааст. Ва ин, ҳам аз назари ақл ботил аст ва ҳам аз назари нақл, аз чанд ҷиҳат:

Аввал ин ки: Худованди Мутаъол мавҷуд буд дар ҳоле на арше буд ва на маконе. Ва ҳангоме ки мавҷудотро офарид, ба маконе ниёз пайдо накард, балки аз он бениёз буд. Ва Худои Мутаъол пайваста бар ҳамин сифат аст, магар он ки гумонбарандае гумон кунад, арш ҳамеша ҳамроҳи Худо будааст.

Дуввум он ки: Нишаста бар арш (тахт), ногузир ҷузъе аз ӯ, ки дар тарафи рости арш аст, ғайр аз ҷузъи вай дар тарафи чапи он мебошад, ки дар ин сурат ӯ зоте мешавад мураккаб, ва ҳар мураккабе эҳтиёҷ ба таркибкунанда дорад. Ва ин, дар мавриди Худованди бениёз маҳол аст.

Севвум ин ки: Нишаста бар арш, ду ҳолат бештар нахоҳад дошт: ё ин ки ӯ бар ҳаракат ва интиқол қодир аст ва ё он ки ин кор барояш имкон надорад. Дар сурати аввал, ӯ маҳалли ҳаракат ва сукун қарор мегирад ва он гоҳ ночор ҳодис хоҳад буд (ва ҳодис будан, бо Худо созгор нест). Ва дар сурати дуввум, ӯ мисли як басташуда, балки мисли як фалаҷ ва балки бадтар аз фалаҷ хоҳад буд. Зеро фалаҷ агар бихоҳад, метавонад сар ва ё чашмонашро ҳаракат бидиҳад. Ва ин дар мавриди маъбуди эшон маҳол аст.

Чаҳорум он ки: Маъбуди эшон ё дар ҳамаи маконҳо ҳаст ва ё дар маконе ғайри маконе дигар аст. Дар сурати аввал (яъне агар дар ҳама ҷост), лозим меояд, ки дар макони наҷосатҳо ҳам бошад, ки ҳеч оқиле ба ин қоил нест. Ва дар сурати дуввум (яъне агар гуфта шавад, ӯ дар ҷое ғайр аз ҷое дигар аст), ниёзманди тахсискунандае будааст, ки ин маконро барои вай ихтисос додааст, ки дар ин сурат зоте хоҳад буд ниёзманд, ва ин бар Худо маҳол аст.

Панҷум ин ки: Фармудаи Худованд, ки: “Нест ба монанди Ӯ Таъоло чизе” (Сураи Шӯро, ояти 11) дарбар мегирад нафйи ҳамсонӣ (миёни холиқ ва махлуқ)-ро аз тамомии ҷиҳот (яъне дар ҳеч чиз Худованд монанди махлуқот намебошад), вагарна метавонист мавридеро истисно намояд, мисли ин ки гуфта бишавад: “Нест ба монанди Ӯ чизе, магар дар нишастан, ё дар миқдор, ё дар ранг ва ғайра…” Бинобар ин, агар Худо нишаста бошад, пас дар нишастан ҳамсон ва монанд доштааст, ки дар ин сурат маънои ояти: “Нест ба монанди Ӯ чизе” ботил мешавад.

Шишум он ки: Фармудаи Худованди Мутаъол, ки: “Ва Арши Парвардигоратро он рӯз ҳашт (фаришта) бар сари худ бармедоранд”. (Сураи Аҳоққа, ояти 17). Зеро агар онон бардорандаи Арш бошанд ва Арш макони маъбуд, дар ин сурат лозим меояд, ки фариштаҳо бардорандаи офаридгор ва маъбуди худ бошанд, ва ин маъқул нест; чаро ки ин холиқ аст, ки махлуқро нигаҳ медорад ва аммо махлуқ ҳофиз ва бардорандаи холиқ нест.

Ҳафтум ин ки: Агар раво бошад ҷойгирифта дар маконе Худо бошад, пас аз куҷо маълум аст, ки хуршеду моҳ Худо набошанд? Зеро роҳи мо барои нафйи Худо будани хуршеду моҳ ин аст, ки ин ду ба ҳаракат ва сукун муттасифанд, ва ҳар он чӣ вазъаш чунин аст, ӯ ҳодис аст. Пас, агар ин роҳро ботил бисозед, дар ин сурат боби эрод бар Худо ангоштани хуршеду моҳ баста мешавад.

Ҳаштум он ки: Замин куравишакл аст, пас ҷиҳате, ки нисбат ба мо фавқ (боло) аст, нисбат ба сокинони ҷиҳати дигари замин таҳт (пойин) хоҳад буд ва баръакс (яъне тарафе, ки нисбат ба мо таҳт (пойин) аст, нисбат ба онон фавқ (боло) аст). Пас, агар маъбуд дар ҷиҳате муайян ихтисос дошта бошад, он ҷиҳат ҳарчанд барои баъзе аз мардумон фавқ (боло) ба шумор меояд, вале барои баъзеи дигар таҳт (пойин) аст. Ва ба иттифоқи уқало, раво нест гуфта бишавад, ки маъбуд таҳти ҳамаи ашёст.

Нӯҳум он ки: Уммати исломӣ иттифоқи назар доранд, ки ин фармудаи Худованди Мутаъол, ки: “Бигӯ: Ӯ Худо ягона аст”. (Сураи Ихлос, ояти 1) аз оятҳои муҳкам ба шумор меояд, на муташобеҳ. Пас, агар Худо ихтисос ба маконе дошта бошад, тарафе, ки дар ҷониби рости ӯст ғайр аз тарафе хоҳад буд, ки дар ҷониби чапи ӯст, дар ин сурат, ӯ мураккаб ва тақсимпазир буда ва дар натиҷа “аҳад” (ягона) нахоҳад буд, он гоҳ фармудаи Худованд, ки: “Бигӯ: Ӯ Худо ягона аст” ботил мегардад.

Даҳум он ки: Ҳазрати Иброҳими Халил (а) гуфта: “Ман офилин (ғурубкунандагон)-ро дӯст надорам.” (Сураи Анъом, ояти 76). Агар маъбуд ҷисм бошад, ӯ қатъан офил (ғурубкунанда) аст, ки дар ин сурат мисдоқи “Ман офилин (ғурубкунандагон)-ро дӯст надорам” хоҳад буд.

Пас, бо ин далелҳои даҳгона собит шуд, ки ҷой гирифтан бар Худо, амре маҳол аст.”

То инҷо Имом Фахри Розӣ (р) ақидаи Мушаббиҳаро мабнӣ бар ин ки Худо дар маконе ҷой гирифтааст ибтол кард. Имрӯза дар ҷаҳони ислом аз фирқаи Мушаббиҳа дигар хабаре нест. Яъне, касе имрӯз бар ақидаи онон намебошад. Имом Фахри Розӣ дар идомаи гуфтори хеш, ба баёни ду дидгоҳи дигар пардохтааст. Дидгоҳи аввал аз Аҳли ҳадис ва пайравони Имом Аҳмад ибни Ҳанбал (р) аст, ва дидгоҳи дуввум – ки мухтори Имом Фахри Розӣ аст ва онро дуруст медонад — мутаъаллиқ ба соири уламои уммат аз Ашоира, Мотуридия ва ғайра мебошад. Инак, идомаи гуфтори Имом Фахри Розӣ:

Боқӣ мемонад ду қавли дигар. Қавли аввал (ки гуфтем, аз Аҳли ҳадис аст) ин аст, ки мегӯяд: Мо ба таъвил рӯй намеоварем, балки (бар асоси зоҳири оят ҳукм мекунем, ки мегӯяд: “Худо бар Арш истиво пайдо карда”, дар айни ин ки) яқин медорем, ки Худованди Мутаъол аз макон ва ҷиҳат поку барӣ аст.

Ва ин дар ҳоле аст, ки Имом Аҳмад ибни Ҳанбал – тибқи нақли Шайх Ғаззолӣ аз забони баъзе асҳоби Имом Аҳмад – дар мавриди се ривояти набавӣ ба таъвил рӯй оварда ва онҳоро таъвил кардааст. Ривояти аввал, гуфтори ҳазрати Паёмбар (с) аст, ки: “Ҳаҷарул-асвад дасти Худо дар рӯйи замин аст.” Ривояти дуввум он ки ҳазраташ (с) фармуда: “Қалби мӯъмин байни ду ангушт аз ангуштони Худои Раҳмон қарор дорад.” Ва ривояти севвум он ки: “Ба дурустӣ ман нафаси Худои Раҳмонро аз ҷониби Яман эҳсос мекунам.”

Бидон, ки ин қавл (дидгоҳи Аҳли ҳадис) заъиф аст; зеро агар соҳиби ин қавл яқин дорад, ки Худованди Мутаъол аз макон ва ҷиҳат поку барӣ аст, пас қатъан бар ин ҳақиқат низ яқин дорад, ки муроди Худованди Мутаъол аз “истиво” ҷулус (нишастан) нест. Ва ин яъне таъвил. Ва агар ба поку барӣ будани Худованди Мутаъол аз макон ва ҷиҳат яқин надорад, балки ҳанӯз дар ин масъала дар шакку тардид аст, пас ӯ Худоро нашинохта ва ҷоҳил ба Худо будааст, магар ин ки бигӯяд, ман яқин дорам ба ин ки муроди Худои Таъоло он чӣ зоҳири оят мерасонад нест, балки манзури Ӯ Таъоло чизе дигар аст, вале ман мақсуди Худоро мушаххас намекунам, ки чист, ба ҷиҳати хавф аз афтодан дар хато ва иштибоҳ. Ва ин ақида низ заъиф аст.

Зеро Худованди Мутаъол чун моро ба забони арабӣ мавриди хитоби хеш қарор додааст, қатъан аз як лафз (ки дар Қуръони Карим ба кор бурда) ҷуз маънои он дар забони арабиро ирода накарда. Пас, агар дар луғати арабӣ барои “истиво” маъное ҷуз “истиқрор” (ҷой гирифтан) ва “истило” (султа, сайтара, қудрат) вуҷуд надошта бошад ва аз тарафе ҳам, ҳамли он бар “истиқрор” (ҷой гирифтан) имконнопазир бошад, дар ин сурат чорае нест ҷуз ин ки “истиво”-ро бар “истило” (султа, сайтара, қудрат) ҳамл бикунем; вагарна лозимааш таътил ва аз кор андохтани лафз аст, ки ҷоиз нест.

Ва дидгоҳи дуввум (ки гуфтем, мухтори Имом Фахри Розӣ ва соири уламои уммат аст) ин ки: Чорае намемонад ҷуз ин ки рӯй ба таъвил биёварем; ба ин хотир, ки чун ақл далолат бар маҳол будани “истиқрор” (ҷой гирифтан) дар мавриди Худованди Мутаъол мекунад ва аз тарафе ҳам, зоҳири лафзи “истиво” маънои “истиқрор”-ро мерасонад, дар ин сурат чаҳор эҳтимол бештар намемонад: 1. Бар мабнои ҳар як аз ин ду далел амал бикунем; 2. Ҳар дуро раҳо ва тарк намоем; 3. Далели нақлиро бар далели ақлӣ тарҷеҳ бидиҳем ва 4. Далели ақлиро тарҷеҳ дода ва нақлро таъвил намоем.

Аввалӣ ботил аст, зеро лозимааш ин аст, ки як чизро, ҳам поку барӣ аз макон бидонем ва ҳам дар маконе ҷойгирифта. Ва ин, “иҷтимои нақизайн” аст ва маҳол. Дуввумӣ низ маҳол аст, чаро ки лозимааш “иртифои нақизайн” аст, ки маҳол аст. Севвумӣ низ ботил аст, чаро ки ақл асл ва пояи нақл ба шумор меояд. Зеро модом ки вуҷуди Худованд ва илм ва қудрати ӯ ва низ беъсати паёмбарон ба воситааи далелҳои ақлӣ собит нашаванд, далели нақлӣ низ собит нахоҳанд шуд. Ба сухани дигар, таън бар ақл муқтазии таън бар ақлу нақл аст. Пас, боқӣ намемонад ҷуз эҳтимоли чаҳорум. Ва он ин ки: ба сиҳҳат ва дурустии далели ақлӣ гардан ниҳем ва нақлро таъвил намоем. Ва ин бурҳонест қотеъ дар масъалаи мавриди назар. Пас, чун ин собит шуд, гӯем: Баъзе уламо гуфтаанд, мурод аз “истиво” “истило” (султа, сайтара, қудрат) аст. Шоир гӯяд:

Ба дурустӣ Бишр бар Ироқ истиво пайдо кард (яъне султа ёфт),

Бидуни шамшер ва рехтани хуне.

Агар бигӯянд: Ин таъвил ҷоиз нест, ба чанд ҷиҳат: Аввалан: Маънои “истило” ғалаба ёфтан баъд аз аҷз ва нотавонӣ аст, ва ин дар ҳаққи Худованди Мутаъол маҳол аст. Сониян: Ин ки мегӯянд: Фалонӣ бар фалон чиз истило пайдо кард, дар ҷойе аст, ки ӯ рақибе дошта, ки бо ӯ пайкор карда ва чизе, ки бар ӯ сайтара ёфта, пеш аз ин мавҷуд будааст. Ва ин, дар ҳаққи Худои Мутаъол маҳол аст. Зеро Арш бо офаридан ва ба вуҷуд овардани Ӯ Таъоло падид омада. Солисан: Истило нисбат ба ҳамаи махлуқот ҳосил аст, хуб, дар ин сурат дигар фоидае барои зикри Арш боқӣ намемонад.

Ва аммо посух: Мо вақте “истило”-ро ба қудрат тафсир бикунем, тамомии ин эродҳо аз миён мераванд. Соҳиби “Кашшоф” гуфтааст: Чун “истиво” бар Арш – ки тахти подшоҳӣ аст – таҳаққуқ намеёбад магар бо вуҷуди подшоҳ, аз ин рӯ онро (истиво бар аршро) киноя аз подшоҳ шудан қарор додаанд ва гуфтаанд: Фалонӣ бар мамлакат истиво пайдо кард. Ва муродашон ин аст, ки яъне Фалонӣ подшоҳ шуд, ҳарчанд бар тахт нанишаста бошад. Хуб, ҳоло чаро аз подшоҳ шудан, ба ин ҷумла (яъне ҷумлаи “Истиво бар арш пайдо кард”) таъбир карданд? Далелаш ин аст, ки ин ҷумла дар далолат ба маънои мавриди назар сареҳтар ва қавитар аз он аст, ки бигӯянд, Фалонӣ подшоҳ шуд. Ва мисли ҳамин маврид аст он ҷо, ки мегӯянд: “Фалонӣ дастгушод аст”, ё “Дасти Фалонӣ баста аст”, ба ин маъно, ки аввалӣ саховатманд аст ва дуввумӣ бахил. Ҳеч тафовуте байни ин ду таъбир нест. Ҳатто касе, ки саховатманд аст, агар даст надошта ва ба ҷойе дароз накарда бошад ҳам, мегӯянд, ӯ дастгушод аст… Аз ҳамин минвол аст ояте, ки мегӯяд: “Яҳуд гуфтанд: Дасти Худо баста аст. Баста бод дастонашон!” (Сураи Моида, ояти 64) яъне ӯ бахил аст, ки дар ҷавоб мефармояд: “Балки дастони Худо гушуда аст.” (Сураи Моида, ояти 64) яъне Ӯ Таъоло саховатпеша аст, бидуни ин ки дасту занҷире дар ин миён тасаввур бишавад…

Имом Фахри Розӣ (р) дар идома мегӯяд, ки албатта таъвил дар ҳар ҷойе ба кор намеравад, зеро дар сурати фатҳи боби таъвил, роҳ барои таъвилҳои ботили ботиния боз хоҳад шуд, ки бисёр хатарнок аст. Ӯ мегӯяд:

Агар ин бобро (боби таъвилро) боз кунем, роҳ барои таъвилҳои ботиния боз хоҳад шуд. Зеро онон масалан мегӯянд: Мурод аз ояти: “(Эй Мӯсо!) Пойпӯшатро берун овар…” (Сураи Тоҳо, ояти 12), фурӯ рафтан дар хидмати Худои Мутаъол аст бе ин ки феъле дар ин миён тасаввур бишавад. Ва ё дар мавриди ин оят, ки: “Эй оташ! Бар Иброҳим сард ва беосеб бош!” (Сураи Анбиё, ояти 69) мегӯянд, мурод аз он раҳо сохтани Иброҳим аз дасти он ситмакор аст бидуни он ки оташ ва ё ҳезуме дар миён бошад… Аз ин рӯ, гӯем: Қоъидаи куллӣ он аст, ки воҷиб аст ҳар лафзе, ки дар Қуръони Карим омада бар маънои ҳақиқии он ҳамл бишавад, магар он ки далели қатъии ақлӣ мӯҷиби инсироф аз зоҳир гардад. Ва асосан кош касе, ки чизе намедонад, вориди ин баҳсҳо нашавад! Ва ин аст тамоми сухан дар мавриди ояти мавриди назар…” (1)

* * *

Инҷониб (Сайидюнуси Истаравшанӣ) гӯяд: Нуктае, ки метавон дар зайли гуфтори Имом Фахри Розӣ (р) ёдовар шуд ин аст, ки эшон он ҷо, ки мегӯяд, чорае ҷуз рӯй овардан ба таъвил нест ва “истиво бар арш”-ро – ки киноя аст аз подшоҳ шудан – таъвил медонад, асосан ин кор ба ҳеч ваҷҳ таъвил нест, то ишкол шавад, ки шумо оятро тавъил мекунед.

Тавзеҳ ин ки: ғолибан байни ду чиз омехта мешавад: байни “зоҳири ҳарфӣ” ва “зоҳири ҷумалӣ”. Калима агар танҳо омада бошад, як вазъ дорад ва агар дар зимни ҷумла биёяд, вазъе дигар хоҳад дошт. Масалан: шакке нест, ки аз калимаи “шер” ба танҳоӣ, ба зеҳни мо ҳамон маънои ҳайвони дарандае, ки шераш меномем меояд. Аммо агар аз касе бишнавем, ки бигӯяд: “Шереро дидам, ки шамшер мезанад”, он чӣ аз маъно, ки аз калимаи “шер” дар инҷо ба зеҳнамон меояд, ғайр аз он маъноест, ки аз калимаи танҳо ва ё аз ҷумлаи “Дар беша шерро дидам” ба зеҳн мерасад. Чун бо таваҷҷӯҳ ба қаринаи “шамшер мезанад”, зоҳири ҷумла дигар мешавад, на ин ки мо бо таваҷҷӯҳ ба ин қарина, ҷумларо ба таъвил бурда бошем, на, аслан пойи таъвил дар инҷо пеш намеояд, балки мурод аз “шер” дар ин ҷумла, яъне зуҳураш, марди шуҷое аст, ки шамшер мезанад.

Дар ояти “الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى” масъала аз ҳамин қарор аст. Зеро зуҳури оят ин аст, ки “истиво бар арш” киноя аз ин аст, ки мулки Худо ҳамаи оламро фаро гирифта ва зимоми тадбири умури ҳамаи олам ба дасти ӯст. Ин таъвил нест, балки зоҳири оят ҷуз он нест.

* * *

Курсӣ

“Курсӣ” ба маънои тахт аст ва дар урфи омма исми чизест, ки бар он менишинанд. Ин вожа дар Қуръони Карим ду бор омада, ки дар ҳар ду маврид ба маънои тахт аст; бо ин тафовут, ки дар яке мисдоқи урфӣ (тахти ҳазрати Сулаймон (а)) мадди назар аст, он ҷо, ки мефармояд:

وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمَانَ وَأَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيِّهِ جَسَدًا ثُمَّ أَنَابَ

Сулаймонро имтиҳон кардем ва бар тахти ӯ ҷасаде андохтем, сипас тавба намуд” (Сураи Сод, ояти 34) ва дар ояти дигар дар мавриди тахти Худованд аст, он ҷо, ки мефармояд:

وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ

Курсии Ӯ осмонҳо ва заминро дарбар гирифтааст…” (Сураи Бақара, ояти 255)

Ҳамон назариёте, ки дар “Арш” баён гардид, дар Курсӣ низ бо тафовути андаке матраҳ аст. Яъне ин ҷо низ мурод маънои киноӣ аст.

Идома дорад

* * *

Пайнавишт:

(1)

المشبهة تعلقت بهذه الآية في أن معبودهم جالس على العرش وهذا باطل بالعقل والنقل من وجوه. أحدها: أنه سبحانه وتعالى كان ولا عرش ولا مكان، ولما خلق الخلق لم يحتج إلى مكان بل كان غنياً عنه فهو بالصفة التي لم يزل عليها إلا أن يزعم زاعم أنه لم يزل مع الله عرش. وثانيها: أن الجالس على العرش لا بد وأن يكون الجزء الحاصل منه في يمين العرش غير الحاصل في يسار العرش فيكون في نفسه مؤلفاً مركباً وكل ما كان كذلك احتاج إلى المؤلف والمركب وذلك محال. وثالثها: أن الجالس على العرش إما أن يكون متمكناً من الإنتقال والحركة أو لا يمكنه ذلك فإن كان الأول فقد صار محل الحركة والسكون فيكون محدثاً لا محالة وإن كان الثاني كان كالمربوط بل كان كالزمن بل أسوأ منه فإن الزمن إذا شاء الحركة في رأسه وحدقته أمكنه ذلك وهو غير ممكن على معبودهم. ورابعها: هو أن معبودهم إما أن يحصل في كل مكان أو في مكان دون مكان فإن حصل في كل مكان لزمهم أن يحصل في مكان النجاسات والقاذورات وذلك لا يقوله عاقل، وإن حصل في مكان دون مكان افتقر إلى مخصص يخصصه بذلك المكان فيكون محتاجاً وهو على الله محال. وخامسها: أن قوله: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْء يتناول نفي المساواة من جميع الوجوه بدليل صحة الاستثناء فإنه يحسن أن يقال ليس كمثله شيء إلا في الجلوس وإلا في المقدار وإلا في اللون وصحة الاستثناء تقتضي دخول جميع هذه الأمور تحته، فلو كان جالساً لحصل من يماثله في الجلوس فحينئذ يبطل معنى الآية. وسادسها: قوله تعالى: وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثمانية، فإذا كانوا حاملين للعرش والعرش مكان معبودهم فيلزم أن تكون الملائكة حاملين لخالقهم ومعبودهم وذلك غير معقول لأن الخلق هو الذي يحفظ المخلوق أما المخلوق فلا يحفظ الخالق ولا يحمله. وسابعها: أنه لو جاز أن يكون المستقر في المكان إلهاً فكيف يعلم أن الشمس والقمر ليس بإله لأن طريقنا إلى نفس إلهية الشمس والقمر أنهما موصوفان بالحركة والسكون وما كان كذلك كان محدثاً ولم يكن إلهاً فإذا أبطلتم هذا الطريق انسد عليكم باب القدح في إلهية الشمس والقمر. وثامنها: أن العالم كرة فالجهة التي هي فوق بالنسبة إلينا هي تحت بالنسبة إلى ساكني ذلك الجانب الآخر من الأرض وبالعكس، فلو كان المعبود مختصاً بجهة فتلك الجهة وإن كانت فوقاً لبعض الناس لكنها تحت لبعض آخرين، وباتفاق العقلاء لا يجوز أن يقال المبعود تحت جميع الأشياء. وتاسعها: أجمعت الأمة على أن قوله: قُلْ هُوَ الله أَحَدٌ من المحكمات لا من المتشابهات فلو كان مختصاً بالمكان لكان الجانب الذي منه يلي ما على يمينه غير الجانب الذي منه يلي ما على يساره فيكون مركباً منقسماً فلا يكون أحداً في الحقيقة فيبطل قوله: قُلْ هُوَ الله أَحَدٌ. وعاشرها: أن الخليل عليه السلام قال: لا أُحِبُّ الأفلين، ولو كان المعبود جسماً لكان آفلاً أبداً غائباً أبداً فكان يندرج تحت قوله: لا أُحِبُّ الأفلين، فثبت بهذه الدلائل أن الإستقرار على الله تعالى محال وعند هذا للناس فيه قولان، الأول: أنا لا نشتغل بالتأويل بل نقطع بأن الله تعالى منزه عن المكان والجهة ونترك تأويل الآية وروى الشيخ الغزالي عن بعض أصحاب الإمام أحمد بن حنبل أنه أول ثلاثة من الأخبار: قوله عليه السلام «الحجر الأسود يمين الله في الأرض»، وقوله عليه السلام: «قلب المؤمن بين إصبعين من أصابع الرحمن» وقوله عليه السلام: «إني لأجد نفس الرحمن من قبل اليمن»، واعلم أن هذا القول ضعيف لوجهين: الأول: أنه إن قطع بأن الله تعالى منزه عن المكان والجهة فقد قطع بأن ليس مراد الله تعالى من الإستواء الجلوس وهذا هو التأويل. وإن لم يقطع بتنزيه الله تعالى عن المكان والجهة بل بقي شاكاً فيه فهو جاهل بالله تعالى، اللهم إلا أن يقول أنا قاطع بأنه ليس مراد الله تعالى ما يشعر به ظاهره بل مراده به شيء آخر ولكني لا أعين ذلك المراد خوفاً من الخطأ فهذا يكون قريباً، وهو أيضاً ضعيف لأنه تعالى لما خاطبنا بلسان العرب وجب أن لا يريد باللفظ إلا موضوعه في لسان العرب وإذا كان لا معنى للاستواء في اللغة إلا الاستقرار والإستيلاء وقد تعذر حمله على الإستقرار فوجب حمله على الإستيلاء وإلا لزم تعطيل اللفظ وإنه غير جائز. والثاني: وهو دلالة قاطعة على أنه لا بد من المصير إلى التأويل وهو أن الدلالة العقلية لما قامت على امتناع الاستقرار ودل ظاهر لفظ الاستواء على معنى الاستقرار، فإما أن نعمل بكل واحد من الدليلين، وإما أن نتركهما معاً، وإما أن نرجح النقل على العقل، وإما أن نرجح العقل ونؤول النقل. والأول باطل وإلا لزم أن يكون الشيء الواحد منزهاً عن المكان وحاصلاً في المكان وهو محال. والثاني: أيضاً محال لأنه يلزم رفع النقيضين معاً وهو باطل. والثالث: باطل لأن العقل أصل النقل فإنه ما لم يثبت بالدلائل العقلية وجود الصانع وعلمه وقدرته وبعثته للرسل لم يثبت النقل فالقدح في العقل يقتضي القدح في العقل والنقل معاً، فلم يبق إلا أن نقطع بصحة العقل ونشتغل بتأويل النقل وهذا برهان قاطع في المقصود إذا ثبت هذا فنقول قال بعض العلماء المراد من الإستواء الإستيلاء قال الشاعر

قد استوى بشر على العراق

من غير سيف ودم مهراق

فإن قيل هذا التأويل غير جائز لوجوه. أحدها: أن الإستيلاء معناه حصول الغلبة بعد العجز وذلك في حق الله تعالى محال. وثانيها: أنه إنما يقال فلان استولى على كذا إذا كان له منازع ينازعه، وكان المستولى عليه موجوداً قبل ذلك، وهذا في حق الله تعالى محال، لأن العرش إنما حدث بتخليقه وتكوينه. وثالثها: الاستيلاء حاصل بالنسبة إلى كل المخلوقات فلا يبقى لتخصيص العرش بالذكر فائدة. والجواب: أنا إذا فسرنا الاستيلاء بالاقتدار زالت هذه المطاعن بالكلية، قال صاحب الكشاف لما كان الاستواء على العرش، وهو سرير الملك لا يحصل إلامع الملك جعلوه كناية عن الملك فقالوا: استوى فلان على البلد يريدون ملك، وإن لم يقعد على السرير ألبتة، وإنما عبروا عن حصول الملك بذلك لأنه أصرح وأقوى في الدلالة من أن يقال فلان ملك ونحوه قولك: يد فلان مبسوطة، ويد فلان مغلولة، بمعنى أنه جواد وبخيل لا فرق بين العبارتين إلا فيما قلت حتى أن من لم تبسط يده قط بالنوال أو لم يكن له يد رأساً قيل فيه يده مبسوطة لأنه لا فرق عندهم بينه وبين قوله جواد، ومنه قوله تعالى: وَقَالَتِ اليهود يَدُ الله مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ، أي هو بخيل، بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ، أي هو جواد من غير تصور يد ولا غل ولا بسط، والتفسير بالنعمة والتمحل بالتسمية من ضيق العطن. وأقول: إنا لو فتحنا هذا الباب لانفتحت تأويلات الباطنية فإنهم أيضاً يقولون المراد من قوله: فاخلع نَعْلَيْكَ، الاستغراق في خدمة الله تعالى من غير تصور فعل، وقوله: يا نَارُ كُونِى بَرْداً وسلاما على إبراهيم، المراد منه تخليص إبراهيم عليه السلام من يد ذلك الظالم من غير أن يكون هناك نار وخطاب ألبتة، وكذا القول في كل ما ورد في كتاب الله تعالى، بل القانون أنه يجب حمل كل لفظ ورد في القرآن على حقيقته إلا إذا قامت دلالة عقلية قطعية توجب الانصراف عنه، وليت من لم يعرف شيئاً لم يخض فيه، فهذا تمام الكلام في هذه الآية

(Тафсири Кабири Имом Фахри Розӣ, 10/351-353, Ашшомила)

* * *

Қисматҳои дигари шарҳи мабсути Ақидаи Таҳовия

Реклама


Рубрики:Ақоиди исломӣ, Ислом

Метки: , , , , , , , , ,

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход / Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход / Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход / Изменить )

Google+ photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google+. Выход / Изменить )

Connecting to %s

%d такие блоггеры, как: