Тоҷикистон мухолифи пӯшишии узвияти Эрон дар Шонгҳой

Ёддошти Сайидмуҳаммади Алавизода дар хабаргузории Форс

“Яке аз муҳимтарин далоили мухолифати Маскав-Пекин-Осиёи Марказӣ бо узвияти доими Эрон дар Созмони Шонгҳой, мавзӯи наҳваи нигоҳ ва рафтори Эрон дар қиболи масоили муртабит бо ҳавзаи ислом аст. Яке аз меҳварҳои аслии ҳамаи нишастҳо дар Шонгҳой дар солҳои баъд аз 2001, мубориза бо теруризм ва ифротгароии мазҳабӣ будааст. Аммо мушкил дар ин аст, ки масодиқи теруризм ва ифротгароӣ аз назари Шонгҳой бо Эрон мутафовит аст; зеро он чӣ ки Эрон ифротгароии мазҳабӣ медонад, бештар марбут ба гурӯҳҳои такфирӣ аст, дар ҳоле ки бино бар бардошти чиниҳо ва русҳо ва аксари дигар аъзои Шонгҳой, куллияи гурӯҳҳои исломгаро, ҳатто исломгароёни мӯътадил, ифротӣ талаққӣ мешаванд. Вақте Эрон узви Шонгҳой шуд, дар ин гуна маворид, чӣ иқдоме метавонад анҷом диҳад? Маълум аст дар ин маворид ихтилофҳои асосӣ тоза оғоз мешаванд…”

* * *

Алорағми изҳороти такрории мақомоти аршади Русия дар ҳимоят аз узвияти доими Эрон дар Созмони Ҳамкории Шонгҳой, аммо тайи моҳҳои ахир мавзӯи мухолифати Тоҷикистон бо пазириши расмии Эрон, фарзияҳои мутафовитеро аз пушти пардаи тасмимҳои ин созмони минтақаӣ ба намоиш мегузорад.

Он чи дар урдибиҳиштмоҳ дар нишасти вузарои хориҷаи Шонгҳой перомуни масъалаи пайвастани Эрон иттифоқ афтод, ва бар ҷараёни иҷлоси ахири сарони ин созмон дар Остонаи Қазоқистон таъсиргузор шуд, на як бозии дугона (дар қолиби ҳимоят ва мухолифат), балки идомаи истротежии 3 тарафи ҳозир дар созмон — яъне Чин, Русия ва кишварҳои Осиёи Марказӣ – буд, ки албатта ин бор бо “бозигарӣ”-и Тоҷикистон анҷом шуд.

Дар воқеъ, истифода аз калимаи “бозигарӣ” аз он ҷое таъкид мегардад, ки Душанбе дар сурати мувофиқати воқеии Чин ва Русия бо пазириши Теҳрон, фоқиди вазни асаргузорӣ бар масъалаи муҳимми пайвастани узви ҷадид аст. Ва аз ин манзар, набоист, то иттилои сонавӣ, Тоҷикистонро муқассири эҳтимолии таъвиқи узвияти Эрон баршумурд, балки ин мавзӯъро лузуман бояд аз нигоҳе калон ва таҳти мудирияти Пекин ва Маскав мавриди таҳлил ва натиҷагирӣ қарор дод.

* * *

Шаммае куллӣ аз Шонгҳойи имрӯз

Фориғ аз натиҷагириҳои сиёсӣ-иқтисодии ҳосил аз узвият ё адами узвияти Ҷ.И.Эрон, дар хусуси чароии аҳаммияти Созмони Шонгҳой дар куллияти баҳс метавон ин гуна гуфт, ки наздик ба як севвум аз маҷмӯи ҷамъияти ҷаҳон дар ҳоли ҳозир таҳти ҳокимияти давлатҳои узви Шонгҳой ҳастанд. Ҳамчунин дар ин созмон, Чин дуввумин иқтисоди бузурги ҷаҳон, Ҳинд панҷумин иқтисоди қудратманди дунё ва Русия бахше аз 16 иқтисоди бартари давлатҳои ҳозир аст. Ба илова, Русия ҳамчунин дуввумин қудрати бартари низомии ҷаҳон шинохта мешавад. Ва бо ин вазн, бар рӯйи коғаз, узвият дар чунин созмоне — бо чунин густардагӣ ва қудрате — метавонад доираи нуфуз ва тавоноии асаргузории байналмилалии Эронро бештар кунад. Ва бар ҳамин асос, Эрон низ гоҳу бегоҳе дар тӯли солҳои гузашта, дархостҳое ба манзури узвият дар онро ба шаклҳои гуногун баён кардааст.

Ин вазъият дар ҳолест, ки пас аз Барҷом ва поёни таҳримҳо, амалан, муҳимтарин баҳона барои даъват накардан аз Эрон барои табдили вазъияти он аз узви нозир ба узви аслӣ низ дар зоҳир бартараф шуда буд.

Аммо дар ин миён ин Русия аст, ки ҳамвора бозии дугонае бо Эронро дар заминаҳои мухталиф сомондиҳӣ ва ба кор гирифтааст. Аз як сӯ, тайи солҳои гузашта Путин ва Лавров бар ҳимоят аз узвияти доими Эрон дар ин созмон таъкид мекунанд, аммо аз тарафи дигар, аз тариқи ҳамоҳангӣ бо соири аъзо — бавежа яке аз аъзои кишварҳои муштаракулманофеъ, ки бештар таҳти нуфузи Русия аст — сенориюи мухолифат бо узвияти Эронро тарроҳӣ карда ва дар ин навбат ба Тоҷикистон ифои нақши мухолифро вогузор мекунад, то Эрон ба ин созмон мулҳақ нашавад. Ҳарчанд ки гуфта шуда, ки Чин низ бо вуруди Эрон ба Созмони Шонгҳой мухолифат кардааст, дар ҳоле ки танҳо бо мухолифати як узв низ ин иттифоқ рух медиҳад.

* * *

Чаро бо пазириши Эрон мухолифанд?

Дар робита бо узвияти Эрон дар Созмони Ҳамкориҳои Шонгҳой, бино бар назари бархе коршиносони рус агар онро дуруст бидонем, Чин феълан истротежии маҳори пазириши Ҷумҳурии Исломиро интихоб кардааст. Бино бар гуфтаи онҳо, ин мавзӯъ қабл аз ҳама ба нигарониҳои Чин аз эҳтимоли тақвияти ҷойгоҳи Русия дар Шонгҳой (ба далели ҳимоятҳои Теҳрон аз Маскав ва равшан набудани токтикҳои Деҳлии нав дар ин созмон) иртибот дорад.

Аз тарафи дигар, то ба ҳол тавозуни қудрат дар Созмони Ҳамкориҳои Шонгҳой ба андозаи кофӣ содда буд ва Қазоқистон, Тоҷикистон, Қирғизистон ва Ӯзбакистон мавқеи тасмимгириҳои куллӣ байни ду қутби Маскав ва Пекин як навъ таъодулро риоят ва равобити дуҷонибаи худ бо Чинро бо муваффақият дунбол мекарданд. Зуҳури бозигарони қавии ҷадид дар Созмони Ҳамкориҳои Шонгҳой (бидуни шак, мавзеи Теҳрон дар қиёс бо Душанбе, Бишкек ва ҳатто Тошканд ва Остона низ ба маротиб ҷиддӣ ва қавӣ мебошад) ин токтикро барҳам хоҳад зад.

Ҳамчунин, бино бар назари коршиносони русӣ, раванди наздикии Русия ва Эрон дар арсаҳои низомӣ ва сиёсӣ (ба унвони мисол дар Сурия ва Ховари Миёна), мӯҷиби ҳассоситҳое дар Пекин шудааст.

* * *

Русия ва далоили мухолифати вай бо узвияти расмии Эрон

Дар баҳси масдуд кардани вуруди Эрон, амалан манофеи токтикии Пекин бо манофеи тақрибан ҳамаи аъзо (ба шумули Русия) дар ҳамсӯӣ қарор гирифтааст. Албатта бино бар руҳиёти муомилагарии мақомоти Маскав, барои Русия мавзӯи масдуд кардани вуруди Эрон ба Созмони Ҳамкориҳои Шонгҳой як токтики кӯтоҳмуддат мебошад, ки аз ҷумла бо баҳси талошҳои Маскав барои коҳиши сатҳи ихтилофот ва рӯёрӣ бо Вошингтун ва муттаҳидони он (ҳам худи “Исроил” ва ҳам лобии исроилӣ дар Маскав) иртибот дорад.

Инсироф аз суръат бахшидан ба вуруди Эрон ба Созмони Ҳамкориҳои Шонгҳой, ба ин маъно нест, ки Маскав барои муддати замони тӯлонӣ аз ин мавзеъ пайравӣ ва ё иқдом ба коҳиши сатҳи равобити дуҷониба бо Теҳрон хоҳад кард; ба хусус ин ки дар Маскав медонанд, ки ҳамкориҳои чандҷонибаи воқеӣ дар Созмони Ҳамкориҳои Шонгҳой феълан имконпазир намебошад ва ин созмон дар чашмандози наздик барои Маскав ба унвони як механизми танзими масоили марбут ба таъомул байни Иттиҳоди Иқтисодии Уруосиё ва пружаҳои чинӣ ва ҳифзи Иттиҳоди Иқтисодии Уруосиё мавриди ниёз мебошад. Бинобар ин, баҳси Эрон барои муддати замоне дар ҳошия қарор дода мешавад.

* * *

Осиёи Марказӣ ва чароии мухолифат бо узвияти доими Эрон

Кишварҳои Осиёи Марказӣ умдатан бар асоси 2 мулоҳиза аз токтики маҳори Эрон барои узвият дар Созмони Ҳамкориҳои Шонгҳой пуштибонӣ мекунанд:

— Ҳифзи вазъи мавҷуд боиси ҳассосиятҳои Омрико, Туркия ва кишварҳои арабӣ нахоҳад шуд. (Яъне мунтабиқ бо сиёсати хориҷии чандсӯяи ин кишварҳост.)

— Тошканд, Душанбе, Бишкек ва Остона аз мавозеи Пекин ва Маскав пайравӣ мекунанд ва ҳанӯз истротежиҳои худ дар ин созмонро тадвин накардаанд.

Ин дар ҳолест, ки тақрибан ҳамаи ин кишварҳо, ба мизони мухталифе, рӯйи тавсиаи ҳамкориҳои дуҷониба ва ҳамчунин мушорикат дар пружаҳои фаромарзии чинии муртабит бо Эрон ҳисоб боз кардаанд. Чаро ки панҷ кишвари Осиёи Марказӣ ниёз ба дастрасӣ ба бозорҳои хориҷӣ (ё танаввӯъбахшӣ ба масирҳои дастрасӣ – аз ҷумла Қазоқистон) доранд.

* * *

Чаро Тоҷикистон дар хатти мухолифи Эрон қарор гирифтааст?

Ҳамон гуна ки медонем, дар сурати мухолифати яке аз аъзои расмии Созмони Шонгҳой, имкони пазириш ва илҳоқи кишвари ҷадид вуҷуд надорад. Ин вазифа дар мувоҷеҳа бо баррасии парвандаи Эрон, тайи 2 давраи нишасти сарони Шонгҳой дар тирмоҳи 95 ва нишасти ахири вузарои хориҷа, бар дӯши Тоҷикистон буд. Аммо чаро Душанбе дар ҳайбати ин мақом қарор гирифтааст?

— Тоҷикистон аз ҳудуди 18 моҳ пеш ва ба дунболи моҷарои эъломи мамнӯияти Ҳизби Наҳзати Исломӣ (ҲНИТ), таваҳҳуми тавтиаеро дар матни сиёсати хориҷии худ дар пеш гирифтааст, ки ба дунболи он, Эронро кишвари ҳомии ҷараёноти ифротгаро ва мудохилакунанда дар масоили дохилии кишвари худ медонад. Акнун ин рӯйкарди мақомоти Душанбе нисбат ба Теҳрон, ба фурсате барои кишварҳои дорои истротежӣ ва сиёсат дар минтақа ва фароминтақа табдил шуда, то аз ин масир, ниятҳои худро бидуни чолиш ва даргирӣ бо Теҳрон, дунбол кунанд.

— Ҳамон гуна, ки билофосила пас аз ҳузури Муҳиддин Кабирӣ, раҳбари ҲНИТ дар Теҳрон, Эмомалӣ Раҳмон дар иқдоме муқобилаҷӯёна ва начандон аз сари тадбир, ба самти Арабистон мутамоил шуд, ин бор низ ба назар мерасад, рафтори Тоҷикистон аз манзари лаҷоҷат бо Теҳрон қобили баррасӣ низ бошад.

— Наздикӣ ба Русия ба лиҳози сиёсӣ, амниятӣ-низомӣ ва иқтисодӣ беш аз ҳар замони дигаре дар ин рӯзҳои 2016 ва 2017 намудҳои айнӣ дошта ва то ҳудуде Душанберо мадюни таваҷҷӯҳоти Маскав кардааст ва аз ҳамин манзар, эҳтимоли муомилагарӣ бар сари Эрон миёни мақомоти Душанбе-Маскав гузинаи дур аз зеҳн нест.

— Барҳамхӯрдагии тавозуни феълии Шонгҳой, аз дигар далоили ин вокуниши Душанбе метавонад талаққӣ гардад. Дар ҳоли ҳозир тавозуни қудрат дар Созмони Ҳамкориҳои Шонгҳой чандон печида нест, зеро Қазоқистон, Тоҷикистон, Қирғизистон ва Ӯзбакистон, дар ҳангоми тасмимгириҳои куллӣ, байни ду қутби Маскав ва Пекин як навъ таъодулро риоят ва равобити дуҷонибаи худ бо ин қудратҳоро ҳифз мекунанд. Ин дар ҳолест, ки зуҳури бозигарони қавии ҷадид дар Созмони Шонгҳой ин токтикро барҳам хоҳад зад.

* * *

Ҷамъбандии баҳс:

Бино бар ҷиҳоте, ки тайи сатрҳои гузашта матраҳ гардид, Чин ва Русия дар зимни эҷоди бархе наздикиҳои шибҳиистротежӣ бо Теҳрон дар масоили мухталифи минтақаӣ ва ҷаҳонӣ, он гуна, ки ба назар мерасад, чандон тамоюле — бино бар эҳсоси хатаре, ки аз ҷониби Эрон ва асаргузории ин кишвар дар даврони гузори Шонгҳой ба марҳилаи тасбит доранд — мувофиқи узвияти расмӣ ва нақшофаринии ҷиддитари Теҳрон нестанд. Ва ин алами мухолифатро феълан — ва бино бар ихтилофоти сиёсӣ, ки Душанбе ва Теҳрон даргири он ҳастанд — ба Тоҷикистон додаанд.

Дар ҳамин ҳол, шояд яке аз муҳимтарин далоили мухолифати Маскав-Пекин-Осиёи Марказӣ, мавзӯи наҳваи нигоҳ ва рафтори Эрон дар қиболи масоили муртабит бо ҳавзаи ислом аст. Яке аз меҳварҳои аслии ҳамаи нишастҳо дар Шонгҳой дар солҳои баъд аз 2001, мубориза бо теруризм ва ифротгароии мазҳабӣ будааст. Аммо мушкил дар ин аст, ки масодиқи теруризм ва ифротгароӣ аз назари Шонгҳой бо Эрон мутафовит аст; зеро он чӣ ки Эрон ифротгароии мазҳабӣ медонад, бештар марбут ба гурӯҳҳои такфирӣ аст, дар ҳоле ки бино бар бардошти чиниҳо ва русҳо ва аксари дигар аъзои Шонгҳой, куллияи гурӯҳҳои исломгаро, ҳатто исломгароёни мӯътадил, ифротӣ талаққӣ мешаванд. Вақте Эрон узви Шонгҳой шуд, дар ин гуна маворид, чӣ иқдоме метавонад анҷом диҳад? Маълум аст дар ин маворид ихтилофҳои асосӣ тоза оғоз мешаванд. Ва шояд битавон аз ин манзар тарҳи мавзӯи узвияти эҳтимолии Миср, Сурия ва ҳатто “Исроил”-ро мавриди таҳлил қарор дод.

Аз сӯи дигар, Тоҷикистон фоқиди коризмои асарбахш дар масъалаи муҳимми мухолифат бо узви ҷадид аст ва ба назар намерасад ин кишвар дар ҳоли ҳозир аз вазни муносиб ва сатҳи нуфузи болое дар Шонгҳой бархӯрдор буда бошад, то битавонад дар муқобили мувофиқати Чин, Русия ва ё соири аъзо, назаре ғайр аз назари ононро иброз намояд ва бад-ин тартиб, масъалаи пӯшишӣ будани мухолифати Душанбе бо узвияти Эрон дар Шонгҳой, қобилияти исбот хоҳад дошт.

Farsnews

Реклама


Рубрики:Сиёсат, Таҳлилот

Метки: , , , , ,

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход / Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход / Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход / Изменить )

Google+ photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google+. Выход / Изменить )

Connecting to %s

%d такие блоггеры, как: